«Ақыл - жастан, асыл - тастан.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Асыл тас кәдімгі тастың арасынан шығады; ақылды сөз де кейде жасы кіші адамның аузынан шығады. Мақал асыл нәрсенің қарапайым қабыққа оранып жатуы мүмкін екенін айтады: жас деп менсінбеген кісінің ойы дана болып шығуы ғажап емес. Екінші, кең тараған оқылуы: ақыл жастан, яғни жас кезден қалыптасады, тәрбие ерте басталса, адам асыл тас сияқты жарқырайды. Екі түсінік те баланың, жастың ақылын бағалауға шақырады.
Образдар мен теңеулер
«Жастан — тастан» ұйқасы мақалды жеңіл әрі есте қаларлық етеді. Асыл тас — гауһар, лағыл, ақық, феруза сияқты қымбат тастар. Олар табиғатта бірден жарқырап жатпайды: кәдімгі тастың ішінен табылады, шебер оны тазалап, қырлап шығарады. Жас адамның ақылы да солай: сырт көзге байқалмауы мүмкін, бірақ ішінде бар. Қазақ зергерлері күміс білезік пен сақинаға асыл тас орнатқан, оның қадірін жақсы білген. Мақал осы тәжірибеге сүйеніп, жастың бойындағы асылды көре білуге үйретеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жасы кіші адам ақылды пікір айтқанда, оны үлкендер мойындап айтатын сөз. Сондай-ақ баланы ерте тәрбиелеудің маңызын айтқанда қолданылады. Мақтау мен сүйсіну интонациясы бар, кекесінмен айтылмайды. Мысалы, отбасы кеңесінде немересінің ұсынысын тыңдаған атасы: «Ақыл — жастан, асыл — тастан. Жақсы ой айттың, балам», — деді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда ағайындар мал бөлісіне келісе алмай отырғанда, он екі жасар қыз бір ауыз сөзбен ортақ шешім ұсынды. Әкесі таңырқап, мақалды айтты.
— Аудандық өлең жарысында жеңген ауыл баласын құттықтаған мұғалім мақалды еске алды.