Ақыл жасқа қарамайды, басқа қарайды.
«Ақыл жасқа қарамайды, басқа қарайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақыл адамның жасына емес, басына қарап бітеді: жас та ақылды, үлкен де ақылсыз болуы мүмкін. Мақал «үлкеннің бәрі дана» деген түсінікке түзету енгізеді. Жасы үлкен адам көпті көрді, бірақ көргенінен сабақ алмаса, ақылы толмайды. Ал жасы кіші кісі зерек, ойлы болса, оның сөзі де салмақты. «Басқа қарайды» — әр адамның өз қабілетіне, ой-өрісіне тәуелді деген сөз. Мақал үлкенді сыйлауды жоққа шығармайды, тек ақылды жылмен өлшемейді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың күші — «жас» пен «бас» ұйқасында. Екі сөз бір ғана дыбыспен ажыратылады, бірақ мағынасы алшақ: жас — өткен уақыттың өлшемі, бас — ойдың орны. Қазақ дәстүрінде кіші үлкенге жол береді, топта сөз алдымен үлкенге тиеді. Сол қатаң тәртіптің ішінде мақал басқа есік ашады: жасы кіші болса да, ақылы асқан адам тыңдалуы тиіс. Жас кезінде-ақ топ алдында сөз ұстаған балалар туралы ел аңыздары осы ойды қуаттайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жасы кіші адамның дұрыс пікірін үлкендер елемей жатқанда, оны қорғау үшін айтылады. Үлкен кісі де жас баланың ақылына сүйсінгенде қолданады. Бірақ жасы кіші кісі үлкенге қарсы шығып, осы мақалмен өзін ақтауы әдепсіз естіледі. Мысалы: «Немерем дұрыс айтады, ақыл жасқа қарамайды, басқа қарайды», — деді атасы.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда мал қорасын қайда салу туралы дау болғанда, он төрт жасар бала сайға көктемде су жиналатынын айтты. Ақсақал оның сөзін құптап, мақалды айтты.
— Футбол үйірмесінде жас ойыншы жаңа ойын тәсілін ұсынып, команда жеңді. Бапкер кейін жігіттерге мақалды еске салды.