Інің ағаңдай болмас,
Ағаң атаңдай болмас.
«Інің ағаңдай болмас, Ағаң атаңдай болмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Кіші бауыр саған ағаңдай қамқор бола алмайды, ал аға әкеңнің орнын баса алмайды. Мақал туыстық жақындықтың сатысын көрсетеді: әке — ең жақын, ең жанашыр тірек, одан кейін аға, одан кейін іні. Әр адамның өз орны бар, бірі екіншісінің орнын толық толтыра алмайды. Мұнда ешкімді кемсіту жоқ, тек өмір шындығы айтылған: әкенің мейірімі ерекше, ағаның қамқорлығы оған жетпейді, ал інінің өзі әлі қамқорлыққа мұқтаж. Мақал әке мен ағаны көзі тірісінде қадірлеуге шақырады.
Образдар мен теңеулер
«Ата» сөзі мұнда «атаң» түрінде «әке» мағынасында тұр, бұл — ескі қолданыс: «ата-ана», «атадан жалғыз». Мақал екі жолдан тұрады, екеуі де бір үлгімен: «пәлен түгендей болмас». Осы қайталау баспалдақ сияқты жоғары көтеріледі: іні — аға — әке. «Болмас» етістігінің қайталануы ойды бекітеді, ұйқас пен ырғақ жасайды. Бейне ауыл тұрмысынан алынған: әке — шаңырақ иесі, аға — оның орынбасары, іні — соңынан ерген.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Әкесінен ерте айырылған, не ағасынан күткен қамқорлықты таппаған адамның көңіл-күйін айтқанда қолданылады. Кейде жастарға әкесін қадірлеу керектігін ескерту үшін айтады. Ағасын немесе інісін кінәлау үшін айту орынсыз, өйткені мақалда кінә жоқ, тек салыстыру бар. Мысалы: «Ағам жақсы ғой, бірақ әкемдей емес; інің ағаңдай болмас, ағаң атаңдай болмас деген рас».
Қолданылу жағдаяттары
— Әкесін жерлегеннен кейін үлкен ұл інілерін жинап, бәріне әке бола алмайтынын, бірақ барын аямайтынын айтты.
— Қалаға көшкен жігіт әкесінің ақылын сағынып, ағасына сырын айтты да, әкесіндей түсінетін жан жоқ екенін мойындады.
Aǵań atańdaı bolmas.