Ер елуде бала мінезді,
Ер сайыста шала мінезді.

Негізгі мағынасы

Ер азамат елу жасқа келгенде мінезі балаға ұқсап кетеді: кішкене нәрсеге ренжиді, ерке, назды болады, көңілі тез бұзылып, тез қайтады. Ал сайыста, жарыста ер жігіт шала мінезді болады: қызба, шыдамсыз, жеңілгісі келмей, ашуға тез ерік береді. Мақал ер адамның мінезіне әзіл аралас байқау жасайды: салмақты кісінің өзі белгілі жаста не бәсеке үстінде өзгереді. Мұндай кезде оған сабырмен, түсіністікпен қарау жөн екені де осыдан аңғарылады.

Образдар мен теңеулер

Мақал «бала» мен «шала» сөздерінің ұйқасына құрылған. Бала мінез — аңғал, ерке, көңілшек мінез; егде кісінің бойындағы мұндай өзгеріс халық байқауында жиі аталады. Шала — толық піспеген, аяғына жетпеген: шала мінез — ұстамсыз, ойланбай әрекет ететін, тез тұтанатын мінез. Сайыс — күш, өнер сынасу: көкпар, күрес, айтыс, ат бәйгесі. Екі жол ер өмірінің екі жағдайын салыстырады: жас ұлғайғанда және бәсекеге түскенде.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне әзілмен, егде кісінің еркелігіне не жарыстағы жігіттің қызбалығына күлімсіреп қарағанда айтады. Мысалы, шахматтан ұтылып қалған атасы ренжігенде, әжесі немересіне сыбырлап: «Ер елуде бала мінезді, ер сайыста шала мінезді». Ер адамды кемсіту, оның ақылын төмендету үшін айту мақалға жат. Қарт кісінің көзінше тым ашық айту да әдепке сыймауы мүмкін.

Қолданылу жағдаяттары

— Тойда тоғызқұмалақтан ұтылған елу бестегі ағай кішкене балаша ренжіп отырғанда, жеңгесі: «Ер елуде бала мінезді», — деп күліп, оған шай құйып береді.
— Көкпар үстінде өзін ұстай алмай, төрешімен ұрсысып қалған шабандозды кейін ағайындары тыныштандырып, кешірім сұратады.