Жаманнан жақсы туса да,
Жақсыдан жаман туса да,
Тартпай қоймас негізге.

Негізгі мағынасы

Жаман әке-шешеден жақсы бала туса да, жақсыдан жаман туса да, түптің түбінде ол өзінің негізіне, тегіне тартпай қоймайды дейді. Мақал тектің күшіне сенген халықтың түсінігін береді: адамның бойына ата-бабасынан мінез, қасиет дариды, ол бір кезде міндетті түрде көрінеді. Жақсыдан туған жаманның бойынан да бір жақсы белгі, жаманнан туған жақсының бойынан да бір кемшілік шығып қалуы мүмкін деген ой бар. Бұл сөзді тәрбиенің мүлде пайдасы жоқ деп ұғуға болмайды: ол тектің ізі өшпейтінін ғана айтады.

Образдар мен теңеулер

Негіз — үйдің іргетасы, ағаштың тамыры сияқты, бәрі содан өсіп шығатын түп. Мақалда ол тек, ата-тегі мағынасында. «Тарту» етістігі қазақта ұқсау мағынасында қолданылады: «әкесіне тартқан», «нағашысына тартқан». Үш жолдың алғашқы екеуі айнадағыдай қарама-қарсы құрылған: жаманнан жақсы, жақсыдан жаман. Үшінші жол екеуіне ортақ қорытынды жасайды, «тартпай қоймас» деген қос терістеу ойды бекіте түседі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал көбіне баланың мінезінен әке-шешесінің не атасының бір қасиеті көрінгенде айтылады: таңдана, кейде күле. Құда түсерде тек сұрасқан үлкендер де осы ойға сүйенеді. Біреудің ата-анасына сілтеп, баланы алдын ала жаман деу орынсыз әрі әділетсіз. Мысалы: «Көрдің бе, атасы сияқты әнші болып шықты, тартпай қоймас негізге».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы зергер шал немересінің күміс білезікті алғаш өзі соққанын көріп, «Тартпай қоймас негізге» деп күледі.
— Құдалыққа барар алдында әже ұлына қыздың әулеті туралы сұрастырып, тектің бәрібір бір көрінетінін айтып отырады.