Жамандықпен ісі жоқ,
Шығады бір күн кісі боп.

Негізгі мағынасы

Жамандыққа араласпайтын, біреуге зиян тигізбейтін, теріс іске бармайтын адам бір күні кісі болып шығады, яғни елге сыйлы, адамгершілігі мол азамат болып қалыптасады. Мақал адам болу бірден емес, уақытпен келетінін айтады: бүгін көзге түспейтін, тым қарапайым көрінетін бала да жамандықтан аулақ жүрсе, ертең жұрт мойындайтын адам болады. Мұнда сабыр мен үміт бар: таза жолдағы адамның еңбегі ақыры жемісін береді.

Образдар мен теңеулер

Мақалдағы «кісі» сөзі қарапайым «адам» емес, «кісі болу», «адам болу» дегендегідей толыққанды, сыйлы азамат деген мағынада. Қазақ баланы «адам бол» деп тәрбиелеген, ал мақал оның жолын қысқа көрсетеді: жамандықпен ісің болмасын. «Ісі жоқ» тіркесі — араласпау, жоламау, шаруасы болмау. «Бір күн» сөзі уақыттың белгісіз екенін, бірақ нәтиженің міндетті түрде келетінін білдіреді. Жолдардың соңындағы «жоқ» пен «боп» дыбыс жағынан үндесіп, қысқа, есте қалатын түйін жасайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жуас, тату, бірақ әлі көзге түспеген баланы қорғағанда, оған сенім білдіргенде айтады: «бұзық емес қой, бір күн кісі боп шығады». Ата-ана мен ұстаздар жаман ортаға тартылмауды ескерткенде де айтады. Интонациясы — үміт, жұбату, ақыл. Мысалы, әже: «Біздің бала жамандықпен ісі жоқ, шығады бір күн кісі боп, асықпаңдар».

Қолданылу жағдаяттары

— Сабақты орташа оқитын, бірақ ешкіммен төбелеспейтін ұлына алаңдаған анасын көршісі осы мақалмен жұбатады.
— Ауылда тентек жастарға ермей, малын бағып жүрген жігіт кейін ауыл әкімі болғанда, ақсақалдар осы мақалды еске алады.
— Жаңадан келген оқушы басқалардың бұзықтығына қосылмағанда, сынып жетекшісі оның болашағына сенетінін айтады.