Адамның жаманы бар,
Күннің жаманы жоқ.

Негізгі мағынасы

Мақал жаман адамның болатынын, ал жаман күннің болмайтынын айтады. Яғни сәтсіздікке күнді, уақытты, «сәтсіз сағатты» кінәлау орынсыз: бәлені, қиындықты көбіне адамның өзі, оның ісі мен ниеті тудырады. Сондықтан мақал күнді жамандайтын ырымдарға сенбеуге шақырады. Екінші қыры — ауыр күннің өзі де жаман емес, ол адамға сабақ, сынақ болады. Күн бәріне бірдей беріледі, оны жақсы не жаман ететін — адам.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі тармақты «бар — жоқ» деген қарама-қарсылыққа құрады. «Жаман» сөзі екеуінде де қайталанады, бірақ бірінде адамға, бірінде күнге қатысты. Дала адамы жұтты, боранды, құрғақшылықты көрген, бірақ табиғатқа бейімделіп, оны қарғамауға тырысқан. Ал адамның жамандығы — ұрлық, өсек, опасыздық — шын бәле саналған. Күн мұнда тәулік те, ауа райы да, жалпы уақыт та.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреу сәтсіздікті күннен, уақыттан көргенде немесе ауа райына ренжігенде айтылады. Сарыны — салмақты түзету, кейде мысқыл. Мысалы, «бүгін не істесем де болмайды, күн жаман екен» деген жолдасына: «Адамның жаманы бар, күннің жаманы жоқ, асықпай қайта ойлан». Біреуді «жаман адам» деп ашық айыптау үшін қолдану ұрысқа апаруы мүмкін.

Қолданылу жағдаяттары

— Жаңбыр жауып, тойдың ауладағы бөлігі бұзылды деп ренжіген әйелге апасы мерекені адамдар жасайтынын айтты.
— Базарда алданған жігіт «бүгінгі күн сәтсіз екен» дегенде, ағасы кінәлі күн емес, арам саудагер екенін айтты.