Өзі болған жігіттің,
Түп атасын сұраған ит.
Көкорай шалғын тұрғанда,
Қу тақырға қонған ит.

Негізгі мағынасы

Өзі болған, яғни өз еңбегімен, ақылымен ел қатарына қосылған жігіттің түп атасын қазбалайтын адамды мақал «ит» деп қатты айыптайды. Екінші жұп соған теңеу: көкорай шалғын тұрғанда, қу тақырға қонған да — ит, яғни ақылсыз, жөн білмес. Ой мынада: адамның өз қасиеті көз алдында тұрғанда, оның тегінен мін іздеу — жайқалған жайлауды тастап, жалаңаш тақырға көшкенмен бірдей ақымақтық. Мақал адамды ісімен бағалауды талап етіп, мін іздегішті ащы әжуалайды.

Образдар мен теңеулер

Көкорай шалғын — биік, жасыл, қалың шөп өскен жайылым, малға ең жақсы қоныс. Қу тақыр — шөп шықпайтын, кеуіп жарылған сазды жалаңаш жер. Көшпелі ел үшін қоныс таңдау — тіршілік мәселесі: шалғынды тастап тақырға қонған адам малын да, өзін де қорлайды. Мақал осы көзге көрінетін ақымақтықты «өзі болған жігіттің» тегін сұраумен қатар қояды. «Ит» сөзі — қазақта ең ауыр балағаттың бірі, мұнда адамгершілігі жоқ, жөнсіз деген мағынада. Екі жұптың соңында «ит» сөзінің қайталануы үкімді нығайтады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреуді шыққан тегіне, руына, ата-анасының кім екеніне қарап кемсітпекші болған адамға қарсы айтады. Интонациясы — өткір сын, ашу. «Ит» сөзі болғандықтан, балалардың ортасында, әсіресе бір адамға тура қаратып айту дөрекі, ойды бірінші жолдарымен ғана жеткізген жөн. Мысалы: «Жігіттің ісін көр, атасын қазбалама. Өзі болған жігіттің түп атасын сұрау — жөнсіздік қой».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жаңадан шаруа қожалығын көтерген кірме жігітті «тегі кім еді» деп сөз қылғандарға қария осы мақалды айтады.
— Құдалыққа келгенде қыз жақтың бірі жігіттің атасын қазбалай бергенде, ағасы: «Жігіттің өзін көрмейсіз бе?» деп тоқтатады.
— Командаға басқа облыстан келген ойыншыны жергілікті жанкүйерлер «бізден емес» дегенде, бапкер оның голдарын еске салып, мақалды айтады.