Жаман достан жау артық.
«Жаман достан жау артық.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жаман досқа қарағанда ашық жаудың өзі артық. Жау — белгілі: одан сақтанасың, ниетін білесің, қарсы әрекетке дайынсың. Ал жаман дос жақын жүріп, сенімге кіріп, ең осал сәтіңде опасыздық жасайды. Мақал сатқындықтың ашық жауыздықтан да ауыр екенін айтады. Сонымен бірге бос сеніммен жүрмеуге, досты таңдағанда сақ болуға шақырады: досым деп жүргенің жаман болса, ол сенің айналаңдағы ең қауіпті адам болуы мүмкін.
Образдар мен теңеулер
Мақал күтпеген салыстыруға құрылған. Әдетте жау — ең жаман нәрсе, ал мұнда ол жаман достан «артық» болып шыққан. Осы бір қайшылық ойды есте қалдырады. Жау сөзі қазақ ұғымында ашық қарсылас, соғыста бетпе-бет келетін адам. Ал жаман дос — сырттан дос, іштен жау: «Іштен шыққан жау жаман» дегенге жақын. Мақал қысқа, төрт сөзден ғана тұрады, сондықтан ұрандай естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды опасыз жолдасынан зардап шеккен адам айтады, кейде сенімсіз ортадан аулақ болуға кеңес бергенде де қолданады. Сарыны ащы, үзілді-кесілді. Ұсақ реніштен кейін досымен араз болуды ақтау үшін айтылса, орынсыз естіледі. Мысалы: «Ол менің сырымды жұртқа таратып жүр екен. Жаман достан жау артық — жау кем дегенде ашық жүреді».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда бір жігіт досының атынан қарыз жинап, өзі иемденіп кеткенде, әкесі ұлына мақалды айтты.
— Құпиясын бүкіл сыныпқа жариялаған құрбысынан ренжіген қызға апайы мақалды айтып, жұбатты.