Досым, досым дейсің,
Нанымды алдап жейсің.
Арпа, бидай піскенде,
Досым құрысын дейсің.

Негізгі мағынасы

Мақал жағдайға қарай құбылатын жалған досты әжуалайды. Ол «досым, досым» деп жылы сөйлеп, наныңды алдап жейді, яғни мұқтаж кезде сенің есебіңнен күн көреді. Ал өз егіні — арпасы мен бидайы піскенде, өзі тоқ болып, саған мұқтаждығы қалмағанда, «досым құрысын» деп сыртын береді. Мұндай достық пайдаға ғана негізделген: керек кезде дос, керек болмағанда бөтен. Мақал адамның шын ниетін сөзіне емес, ісіне, әсіресе жағдайы өзгергендегі мінезіне қарап тануға үйретеді.

Образдар мен теңеулер

Бейнелер егінші тұрмысынан алынған. Нан — күнделікті ас, тіршіліктің негізі; оны «алдап жеу» — досын пайдаланып, сыйын сыпырып алу. Арпа мен бидай піскен кез — күздің берекелі шағы, қамба толып, адам ешкімге мұқтаж болмайды. Дәл осы кезде жалған достың шын жүзі ашылады. «Құрысын» — «жоғалсын, жойылсын» деген қарғыс сөз. Мақал біреудің аузынан айтылған сөздей құрылған, «сен» деп тікелей айыптайды, сондықтан үні өткір. «Дейсің — жейсің — дейсің» ұйқасы әжуаны күшейтеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды мұқтаж кезде келіп, жағдайы түзелгенде сыртын берген адамды сынағанда айтады. Үні өкпелі, кекесінді. Көбіне сол адамның өзіне емес, басқаларға әңгімелегенде айтылады. Біреуді көпшілік алдында ашық айыптау үшін тым өткір. Мысалы: «Қарыз керек болғанда күнде келетін, енді байыған соң сәлем де бермейді. Досым, досым дейсің, нанымды алдап жейсің деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Көктемде тұқым сұрап келген көршісі күзде қамбасы толғанда сәлемін де алмағанда, шаруа әйеліне мақалды айтады.
— Бір кезде тауарды қарызға алып жүрген таныс өз дүкенін ашқан соң бұрылмай кеткенде, базардағы сатушы әйел мақалды айтып басын шайқайды.