Жақсының күнде бір үйі кеңиді,
Жаманның күнде бір үйі кемиді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — жақсы адамды ел-жұрт құрметтеп, үйіне жиі келіп-кетеді, сондықтан оның шаңырағы кеңіп, берекесі артады. Ал жаман адамнан адамдар алыстап, аралас-қатынасы азаяды, сөйтіп оның үйі тарылып, берекесі кемиді. Астарлы мағынасы — адамның мінезі мен іс-әрекеті оның айналасына тікелей әсер етеді: жақсы мінез сыйластық пен көпшілікті жинайды, жаман мінез жалғыздық пен суықтыққа әкеледі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «үй» — тек қана баспана емес, адамның абыройы, беделі, ортасы және тұрмысының белгісі. «Кеңиді» сөзі молшылықты, сый-құрметті, берекені білдіреді. Ал «кемиді» сөзі тарылу, азаю, жұтаңдау мағынасында қолданылған. Яғни мақал адам мінезін үйдің кеңеюі не кемуі арқылы бейнелеп, ізгілік пен жамандықтың қоғамдағы салдарын нақты суреттейді.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал өте орынды. Мысалы, жұмыста не оқу орнында сыпайы, көмекке дайын адамды бәрі жақсы көреді, оған жиі жүгінеді, сенім артады. Ал ашушаң, менсінбейтін адамнан әріптестері де, достары да қашқақтайды. Демек, жақсы атану үшін сөзге де, іске де абай болып, адамға жылылық таныту керек.
Jamannyń kúnde bir úıi kemıdi.