Жақсының үйі түссе, күйі түседі,
Жаманның үйі түссе, миы түседі.
«Жақсының үйі түссе, күйі түседі, Жаманның үйі түссе, миы түседі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
«Үйі түсу» — шаңырақтың құлауы, яғни адамның басына ауыр күн, үлкен шығын не қайғы түсуі. Мақал бір бәлеге жақсы мен жаман адамның қалай төтеп беретінін салыстырады. Жақсы адамның үйі түссе, тек күйі, яғни тұрмысы, жағдайы төмендейді, ал өзі сабырын, ақылын, адамдығын сақтап, біртіндеп қайта көтеріледі. Жаман адамның үйі түссе, «миы түседі» — есінен адасып, күйзеліске беріліп, не істерін білмей қалады. Астарлы мағынасы — адамның шын болмысы қиындықта танылады: бақытсыздық біреуден тек дүниесін алады, біреуді рухынан айырады.
Образдар мен теңеулер
Киіз үй үшін шаңырақтың ортаға түсуі — ең үлкен апат, отбасы күйреуінің белгісі. Сондықтан «үйі түсу» тіркесі кез келген ауыр соққыны бейнелейді. «Күй» — сыртқы жағдай, ауқат, ал «ми» — адамның ақылы, ішкі тірегі. Мақал осы екі сөз арқылы сырттағы шығын мен іштегі күйреуді ажыратады: біріншісін қалпына келтіруге болады, екіншісі әлдеқайда қауіпті.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін мақал жұмыстан айырылу, кәсіптің күйреуі, ауыр сырқат сияқты жағдайларда адамның өзін қалай ұстайтынын көрсетеді. Мысалы, бір кәсіпкер дүкені жабылған соң, қолын сермеп, өзін де, жақындарын да кінәлай береді, ал екіншісі сабыр сақтап, қателігін талдап, жаңа іске кіріседі. Мақал жағдай нашарласа да, ақыл мен сабырды жоғалтпауға шақырады.
Jamannyń úıi tússe, mıy túsedi.