Жаман адам кетсе,
Дүние кеңіп қалғандай болады.
Жақсы адам кетсе,
Дүние кеміп қалғандай болады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамдардың қоғамдағы орны мен ықпалын салыстырып айтады. Жаман адам кетсе, оның кесірі, кикілжіңі, ауыр мінезі де бірге кетіп, айнала жеңілдеп, тыныс кеңігендей сезіледі. Ал жақсы адам кетсе, оның орны ойсырап, елге жылылық, тірек, ізгілік жетпей қалғандай болады. Астарлы мағынасы — адамның шынайы құны оның мінезі, ісі, айналаға тигізген пайдасымен өлшенеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «дүние кеңу» — тек кеңістік емес, көңілдің, ортаның, тіршіліктің жеңілдеуі. «Дүние кему» — әлем тарылып кеткендей көріну, яғни жақсы жаннан айырылудың қасіреті. Қазақ танымында жақсы адам — елге шырақ, ал жаман адам — жұртқа салмақ. Сондықтан бұл жерде кеңістік пен тарлық адамның болмысын бейнелейтін көркем теңеулер ретінде алынған.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал жұмыста, отбасында, достар арасында жиі қолданылады. Мысалы, ұжымда үнемі дау шығарып жүретін, жауапсыз қызметкер жұмыстан кетсе, бәрі тынышталып қалады; ал өз ісін тиянақты, сөзі орнықты, көмегі көп әріптес басқа жерге ауысса, оның жоқтығы бірден сезіледі. Мұндайда мақал адамның жақсы ісі мен жаман мінезінің айналаға қалай әсер ететінін дәл көрсетеді.
Dúnıe keńip qalǵandaı bolady.
Jaqsy adam ketse,
Dúnıe kemip qalǵandaı bolady.