«Жақсы дос үшін жан пида.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жақсы, адал дос үшін адам жанын да құрбан етуге дайын — мақал достықтың ең жоғары өлшемін айтады. «Жан пида» — жаным садаға, өмірімді беремін деген ант сияқты сөз. Бұл тек өліммен байланысты емес: досың үшін уақытыңды, күшіңді, жайлылығыңды қиюға дайын болу. Мақал шын достықты ұсақ есептен жоғары қояды: дос үшін бар нәрсеңді берсең де, ол артық емес. Сонымен бірге мұндай құрбандыққа лайық досты «жақсы дос» деп нақтылайды.
Образдар мен теңеулер
«Пида» — араб-парсы тілдерінен енген көне сөз, «құрбан, садаға» деген мағына береді; «жан пида» — ертедегі жыр тіліне тән салтанатты тіркес. Ол мақалға ант-серттей асқақ үн береді. Жан — қазақ ұғымында ең қымбат нәрсе, «Малым — жанымның садағасы» дейді; ал мұнда жанның өзі садаға ретінде ұсынылады. Демек, мақал жақсы досты жаннан да жоғары қояды. Үш-ақ сөзден тұрғанымен, мақалдың үні биік, айтылуы ант сияқты.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды досы үшін үлкен құрбандыққа барған адамды мақтағанда немесе досына деген адалдығын білдіргенде айтады. Үні салтанатты, кейде жартылай әзіл: досы үшін түн ортасында жол жүрген адамға «жақсы дос үшін жан пида» деп. Шын қатерге итермелеу үшін айту орынсыз. Мысалы: «Түнде жаңбырда жетіп келгеніңе рахмет. Шын айтқан екен: жақсы дос үшін жан пида».
Қолданылу жағдаяттары
— Көлігі батпаққа батқан досына түн ортасында тракторын айдап жеткен жігітке ауыл ақсақалы мақалды айтып алғыс білдіреді.
— Ауруханада досына қан тапсырған жігітті дәрігер мақтап, мақалды айтады.