«Есепті дос айырылмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Алыс-берісі, қарызы, ортақ ісі есепті, ашық жүретін достар бір-бірінен айырылмайды. Мақал достар арасындағы ренжістің көбі есептің шатасуынан, біреудің ақысын жеп қоюдан басталатынын еске салады. Әр нәрсенің есебі түзу болса, күдік те, өкпе де болмайды. Мақал досқа сенбеу туралы емес, керісінше, сенімді сақтаудың жолы туралы: есеп түзу болса, достық та ұзаққа барады.
Образдар мен теңеулер
«Есепті» — есебі бар, есебі дұрыс жүретін деген мағынада. Қазақ тұрмысында есеп тек ақша емес, мал саны, алыс-беріс, қарыз, ас-тойға қосылған үлес те. Мақал бар болғаны үш сөзден тұрады, бірақ себеп пен салдарды ықшам байланыстырады: есеп болса — айырылыс жоқ. «Айырылмас» деген көне келер шақ түрі мақалды өсиеттей, болжамдай етеді. Бейнесіз, тура айтылған тұжырым ереже сияқты естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды достар бірге іс бастағанда, қарыз алып-бергенде айтады: бәрін ашық, жазып келісейік. Досы қолхат сұрағанда ыңғайсызданған адамға түсіндіру үшін де келтіріледі. Ақшадан ұялып, есепті айтпай жүрген досқа да ескерту ретінде айтылады. Үні жылы, түсіндіруші. Мысалы: «Ренжіме, қолхатты жазайық, есепті дос айырылмас».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда бірге дүкен ұстаған екі құрбы ай сайын түскен пайданы дәптерге жазып бөліседі; біреуі неге екенін сұрағанда, екіншісі мақалды айтады.
— Көршісінен шөп сатып алған шаруа ақысын сол күні төлеп, мақалды айтады.