Жақсы - арына құл,
Жаман - малына құл.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: жақсы адам өз арына, яғни ұятына, намысына, адамдық қалпына бағынып өмір сүреді; жаман адам болса малға, байлыққа, дүниеге бас иеді. Астарлы мағынасы одан да терең: адамды адам ететін нәрсе — ар мен ұят, ал дүниеқоңыздық пен ашкөздік оны төмендетеді. Байлық құрал болуы керек, мақсат болмауы тиіс. Арын жоғары қойған жан әділ, таза, жауапты болады; малын ғана ойлаған жан нәпсінің жетегінде кетеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «құл» сөзі тура құлдықты емес, бір нәрсеге толық тәуелді болуды білдіреді. «Арына құл» дегені — арды бәрінен биік қою, ар алдында бас ию. Ал «малына құл» — байлықтың соңында кетіп, адамдық өлшемді ұмыту. «Мал» мұнда тек төрт түлік емес, жалпы дүние-мүлік, пайда, ақша деген ұғымда қолданылған. Мақал екі қарама-қарсы бейнені салыстырып, мінез айырмасын айқын көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адалдық пен дүниеқоңыздықты салыстырғанда жиі айтылады. Мысалы, бір адам жұмысында пара алмай, әділдікті таңдайды — ол арына берік жан. Ал енді біреу тек пайда үшін өтірік айтып, ел сенімін жоғалтса — ол малға құл болғандай көрінеді. Мақал адамды байлықтан бұрын арды сақтауға шақырады.
Jaman - malyna qul.