Жақсы - сыйлағанының құлы,
Жаман - қорыққанының құлы.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам мінезін салыстырып көрсетеді. Жақсы адам өзіне көрсетілген сый-құрметке жауап ретінде иіледі, яғни ізетке ізетпен, құрметке құрметпен қарайды. Сондықтан ол «сыйлағанының құлы» деп бейнеленеді. Ал жаман адамда ішкі тәрбие әлсіз болғандықтан, ол шын ықыласпен емес, қорқынышпен ғана тыйылады. Яғни сыртқы қысым болмаса, дұрыс жолдан тез тайып кетуі мүмкін. Мақалдың астарында адамның шынайы болмысы мінезі мен тәрбиесінен танылатыны айтылған.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «құл» сөзі тура мағынасында емес, бейнелі түрде қолданылған. Ол адамның бір нәрсеге қатты тәуелді, бағынышты болуын білдіреді. «Сыйлағаны» — жақсы адамның жүрегіне әсер ететін ізет, сенім, қадірлеу. «Қорыққаны» — жаман адамның мінезін тежейтін жазадан, айыптан не күштен сақтану. Осы арқылы мақал жақсылықты ішкі мәдениетпен, жамандықты сыртқы тежеумен байланыстырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адамдармен қарым-қатынаста өте өзекті. Біреуге қатты сөйлеп, қорқытып басқарғаннан гөрі, сыйлап сөйлессең, ол адам да жауапкершілікпен қарайды. Мысалы, жұмыста басшы қызметкерін құрметпен тыңдап, еңбегін бағаласа, қызметкер де ынтамен жұмыс істейді; ал тек айқаймен ұстаса, ол тек жазадан қорқып қана жүреді.
Jaman - qoryqqanynyń quly.