Ұрлық қылсаң, жалғыз қыл,
Екеу болса, бірі - айғақ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ұрлықтың өзі-ақ теріс іс екенін, ал оған тағы бір адамды араластырсаң, істің әшкере болу қаупі күшейетінін білдіреді. Тура мағынасында: ұрлық жасасаң, оны бір өзің істеген дұрыс дегендей айтылады. Бірақ астарлы мағынасы мүлде басқа: мұнда халық ұрлықты ақтап тұрған жоқ, қайта оның соңы міндетті түрде айғаққа, ұсталу мен масқараға апаратынын ескертіп тұр. Яғни жаман іске қанша адам араласса, сонша із қалады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жалғыз қыл» — істің құпия болуы мүмкін деген ишара, ал «екеу болса, бірі — айғақ» — екі адамның ортасында сенім әлсіреп, біреуі сөз шығарып қоюы мүмкін екенін меңзейді. «Айғақ» сөзі соттағы дәлел сияқты көрінгенімен, бұл жерде ұрлықтың ашылып қалуына себеп болатын белгі, куәгер мағынасында қолданылған. Халық осылайша қылмыстың құпиясы көп тұрмайтынын бейнелі түрде жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал «жаман іске ортақтаспа, бәрібір әшкереленеді» деген мағынада айтылады. Мысалы, біреу кеңседегі ақшаға қол сұқпақ болып, әріптесін қосса, екінші адам кейін бәрін айтып қоюы мүмкін немесе дәлелдер табылып қалады. Сондықтан мақал адалдыққа, сақтыққа және жаман жолдан аулақ болуға шақырады.
Ekeý bolsa, biri - aıǵaq.