Ұлың көңілшек болса - атының соры,
Қызың көңілшек болса - басының соры.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ұл мен қыздың орынсыз еркелікке, сезімге тез берілгіштікке салынуы елге де, ата-анаға да ауыр болатынын ескертеді. Тура мағынасында «көңілшек» бала өз дегенінен шыға алмай, сабырсыз, тұрақсыз болады деген ой жатыр. Астарлы мағынасы — баланың мінезі орнықсыз болса, ол тек өзіне ғана емес, үй ішінің берекесіне де нұқсан келтіреді. Әсіресе ұлдың жауапсыздығы шаңырақтың тірегін әлсіретсе, қыздың орынсыз көңілшектігі абырой мен тәрбиеге сын болуы мүмкін деген ескі таным байқалады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «аттың соры» тіркесі — жүк, жауапкершілік, тіршілік ауыртпалығының бейнесі. Ал «басының соры» — адамның өз басына түсер өкініш, ұят, қиындық дегенді білдіреді. Қазақ ұғымында ат — ердің серігі, ал бас — адамның ар-намысы. Сондықтан бұл жерде мінездің әлсіздігі сол екі құндылыққа салмақ түсіретіні астарланады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал баланы еркелетіп, тәртіпсіз, құбылмалы етіп өсірудің зиянын айтуда қолданылады. Мысалы, ата-ана баласына жауапкершілік жүктемей, барлық тілегін орындай берсе, ол кейін сабырсыз, тұрақсыз болып өсуі мүмкін. Сол кезде үлкендер осы мақалмен ескерту жасайды.
Qyzyń kóńilshek bolsa - basynyń sory.