Ат күйгелек болса, арық болар,
Ер күйгелек болса, кәріп болар.
«Ат күйгелек болса, арық болар, Ер күйгелек болса, кәріп болар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Күйгелек ат тыным таппай, жайылымда да, байлауда да мазасызданады, сондықтан жеген жем-шөбі бойына сіңбей, арықтайды. Адам да күйгелек болса — болмашыға қобалжып, асығып, күйіп-піссе — ісі оңбай, жолы болмай, ақыры ғаріп, бейшара күйге түседі. Мақал сабырсыздық пен мазасыздықтың жүйкені ғана емес, бүкіл тіршілікті жүдететінін айтады. Сабырлы, байсалды мінез адамды да, малды да күйлі ұстайды.
Образдар мен теңеулер
«Күйгелек» — тез қобалжитын, тыным таппайтын, асығыс мінезді. Мал баққан халық мұндай аттың жақсы күтімге қарамай арықтайтынын біледі: ол оттауға тоқтамай, кісінеп, тыпыршып, күшін босқа жұмсайды. Ер жайындағы жолда «арық» орнына «кәріп» келеді: малдың жүдеуі — тәннің арықтығы, адамның жүдеуі — тұрмысының, көңілінің тозуы. «Арық болар — кәріп болар» ұйқасы екі жолды мықтап байлайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды тым асығыс, ашушаң, болмашыға бола күйіп-пісетін адамға ескерту не ақыл ретінде айтады. Үлкендер жастарға, ата-ана балаға жиі айтады. Мысалы, емтихан алдында ұйықтамай, тамақ ішпей мазасызданып жүрген қызына анасы: «Ат күйгелек болса, арық болар, ер күйгелек болса, кәріп болар. Сабыр ет», — дейді. Шын қайғыға ұшыраған адамға айтылса, дөрекі естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Жас шаруаның бір қойы ауырып қалғанда, ол күні-түні малдәрігерге жүгіріп, өзі де төсек тартып қалды. Көрші қария мақалды айтып, сабыр сақтауға шақырды.
— Жолда кептеліске тап болған жүргізуші жүйкесі жұқарып, сигнал бере берді. Жанында отырған әкесі мақалды айтып, оны тыныштандырды.
Er kúıgelek bolsa, kárip bolar.