«Үлкенге - ізет, кішіге - ақыл.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жасы үлкенге ізет, яғни сыпайы құрмет көрсет, ал жасы кішіге ақыл айт, жөн сілте. Мақал ұрпақтар арасындағы екі жақты міндетті қысқа түйеді: үлкенге тағзым — кішінің парызы, кішіге қамқорлық — үлкеннің парызы. Мұнда ақыл айту бұйыру емес, тәжірибемен бөлісу, жол көрсету. Ізет те жай сәлем емес: үлкеннің сөзін бөлмеу, орын беру, алдынан кесіп өтпеу секілді күнделікті әдептің бәрі. Екі жақ өз борышын атқарса, ел ішінде сыйластық орнайды.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі бөліктен тұрады, әрқайсысы бір ғана сөзге сыйған: үлкенге — ізет, кішіге — ақыл. Ізет — араб тілінен енген, құрмет, сыпайылық, кішіпейілдік мағынасындағы сөз. Қазақ тұрмысында жас мөлшері адамның орнын белгілеген: киіз үйде төр үлкенге беріледі, ас алдымен үлкенге ұсынылады, сөзді үлкен бастайды. Ал үлкеннің міндеті — баласына, немересіне, ауылдың жасына бата беріп, өнеге көрсету. Тепе-тең құрылым үлкен мен кішінің бір-біріне тәуелді екенін көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды әдеп туралы әңгімеде, тәрбие сағатында, тойда жастарға тілек айтқанда қолданады. Кейде кішілерді тек сынай беретін үлкенге де ескерту ретінде айтылады: кіші сені сыйлауы үшін сен оған жылы ақыл айт деген мәнде. Мысалы, мұғалім сыныпқа: «Үлкенге — ізет, кішіге — ақыл. Бастауыш сыныпқа үлгі болыңдар», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Автобусқа мінген қария тұрып қалғанда, жасөспірім бірден орнын береді, ал қария оның сабағын сұрап, жылы кеңес айтады.
— Ауылдағы тойда ақсақал жас жұбайға бата беріп, отбасында бір-біріне қалай қарау керегін айтады; жастар қол қусырып тыңдайды.
— Кәсіп үйреніп жүрген шәкірт ұстасының сөзін бөлмейді, ұста да оған құралды дұрыс ұстаудың жолын сабырмен көрсетеді.