«Ақылдыға - ишарат, ақымаққа - таяқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақылды адамға ишарат, яғни ыммен, емеурінмен білдіру жетеді, ал ақымақ таяқ тимейінше түсінбейді. Мақал адамдардың ұғу қабілетін салыстырады: зерек кісі айтылмаған сөзді жүзден, қас-қабақтан аңғарып, қатесін өзі түзейді. Ал ойсыз адамға жылы сөз де, тұспал да өтпейді, оны тек қатаң шара, ауыр сабақ қана тоқтатады. Мұндағы таяқ тек ұру емес: өмірдің өзі берген соққы, жаза, шығын да таяқ болып тиеді. Ескертуді ерте ұққан адам ащы сабаққа жетпейді деген ой да астарында жатыр.
Образдар мен теңеулер
Ишарат — қазақ әдебіндегі ерекше ұғым. Ертеде үлкен кісіге, қонаққа, келінге тура айтпай, ым-ишарамен, тұспалмен білдіру сыпайылық саналған; шешендер де ойын астарлап жеткізген. Таяқ — мал баққан елдің күнделікті құралы: қойшы отарды, бақташы сиырды таяқпен бұрады, өйткені мал сөз ұқпайды. Ақымақтың таяққа теліну себебі осында: ол сөз ұқпайтын малдай көрсетіледі. Ишарат пен таяқ — ең жұмсақ пен ең дөрекі жолдың екі шеті, сол қарсылық мақалды өткір етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреу бірнеше рет ескертуді елемей, ақыры зардап шеккенде айтады; көбіне өкініш пен мысқыл аралас үнмен. Ұстаз немесе ата-ана тұспалды бірден түсінген баланы мақтағанда да айтылады. Адамның бетіне тура айтса, балағат болып естіледі, сондықтан оны жеке адамға қаратпай, жалпы ой ретінде айтқан жөн. Мысалы: «Ақылдыға — ишарат, ақымаққа — таяқ дегендей, бір қарағанымнан-ақ түсінді».
Қолданылу жағдаяттары
— Дастарқан басында ағасы көзбен ымдағанда, інісі қонақтың алдындағы бос кесеге шай құйып жібереді. Кейін әкесі оның зеректігін мақтайды.
— Мұз әлі жұқа деп ескерткен көршіні тыңдамай өзенге шыққан бала суға құлап, әрең шығады. Атасы ауыр күрсінеді.
— Базарда сатушыға жанындағы әйел таразыдан артық тартып жатырсың деп ишара жасайды, ол ұқпайды; ертеңіне тексеріс келіп, айыппұл салады.