Қырсыққан жігіт мал таппас,
Адасқан жігіт жол таппас.

Негізгі мағынасы

Ісі кері кеткен, қырсығы шалған жігіт мал таппайды, ал адасқан жігіт жол таппайды. Мақал адамның бағы мен бағыты бір-бірімен байланысты екенін айтады: бір жерде кері кеткен адамға бәрі қатарынан қиындай береді. «Қырсыққан» сөзі мұнда әрі сәтсіздікке ұшыраған, әрі қыңыр, ешкімді тыңдамайтын адамды меңзейді. Сондықтан мақал қыңырлықтың өзі сәтсіздік әкелетінін, ал бағыт жоғалтқанның мақсатқа жетпейтінін ескертеді.

Образдар мен теңеулер

Қырсық — іс бастағанда кездесетін кедергі, сәтсіздік; «қырсық шалды» деп ісі оңалмағанды айтады. Сол түбірден шыққан қырсықтық — қыңырлық, айтқанға көнбеу. Мал — көшпелі қоғамда байлықтың, тұрмыстың негізі; мал таппау — күнкөріссіз қалу. Адасқан жолаушы — бағдарын жоғалтқан адамның бейнесі. Екі жолдың құрылымы бірдей, «жігіт — жігіт», «таппас — таппас» қайталауы ой мен ырғақты бекітеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды қыңырлығы мен өз дегенінен қайтпауы кесірінен ісі алға баспаған адамға сын ретінде айтады; кейде сәтсіз күндерін еске алып, адам өзі де айтады. Бір сәтсіздікке ұшыраған жасты біржола айыптау үшін айтуға болмайды. Мысалы, бірнеше кәсібі қатарынан күйреген, бірақ ешкімнің кеңесін тыңдамайтын жігітке ағасы: «Қырсыққан жігіт мал таппас, адасқан жігіт жол таппас», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Әкесінің ақылын тыңдамай, жемшөп дайындамай мал көбейткен жігіттің малы қыс бойы арықтап шығады. Көршісі оған мақалды айтып, ақылдасуға шақырады.
— Футбол командасындағы бір ойыншы бапкердің тактикасына көнбей, үнемі жеке ойнап, допты жоғалта береді. Бапкер үзілісте мақалды айтады.