Үлкенді сен сыйласаң,
Кіші сені сыйлайды;
Кішіні сен сыйласаң,
Кісі сені сыйлайды.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — үлкен адамды құрметтесең, кіші де саған ілтипат көрсетеді; кішіні сыйласаң, жалпы жұрт та сені сыйлайды. Астарлы мағынасы — адам қарым-қатынаста сыйластықты бірінші болып өзі бастау керек. Құрмет көрсеткен адамға құрмет қайтып келеді, ал өзгені менсінбеу — өз беделіңді түсіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «үлкен» — жасы үлкен, тәжірибелі, өмір көрген адамды білдіреді. «Кіші» — жасы төмен, кейінгі буын, жас ұрпақ. Ал «кісі» сөзі бүкіл адам қауымын, ел ішіндегі ортақ қарым-қатынасты танытады. Яғни мақал үлкенге ізет, кішіге құрмет көрсетуді адамдық өлшем ретінде береді. Бұл жерде сыйластық бір жақты емес, өзара жауап қайтарылатын рухани байланыс ретінде суреттелген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл ой отбасында, мектепте, жұмыста өте маңызды. Мысалы, жас қызметкер тәжірибелі әріптесін тыңдап, үлкен кісілерге сыпайы сөйлесе, ұжымда беделі де, сыйы да артады. Сол сияқты ата-ана баласына ізет көрсетіп, пікірін тыңдаса, бала да құрметті үйренеді. Бұл мақал адамды кішіпейіл, әдепті, сыйласа білетін болуға тәрбиелейді.
Kishi seni syılaıdy;
Kishini sen syılasań,
Kisi seni syılaıdy.