«Ұл кетті жайына, қыз кетті байына.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ұл өз жайына, өз шаруасына кетті, қыз байына, яғни күйеуіне кетті. Мақал ер жеткен балалардың ата-ана шаңырағынан біртіндеп кететінін, қарттардың жалғыз қалатынын айтады. Ұл үйленіп, бөлек отау тігеді, өз тірлігімен әуре; қыз ұзатылып, жат жұртқа барады. Бұл — өмірдің заңы, оған наразылық жоқ, бірақ сөзде қария ата-ананың сағынышы мен мұңы сезіледі. Кейде мақал әркім өз қамын ойлап кетті, қартқа қарайтын ешкім жоқ деген өкпемен де айтылады.
Образдар мен теңеулер
Жайына кету — өз ісіне, өз орнына, өз тірлігіне кету. Байына кету — күйеуіне тұрмысқа шығу: бай мұнда ауқатты адам емес, ері, күйеуі. Жайына мен байына ұйқасы мақалды бір тыныспен айтылатын, есте қалатын етеді. Ұл мен қыз қатар аталып, бір етістік қайталанады: кетті. Осы қайталау бос қалған үйдің суретін береді. Қазақ дәстүрінде кенже ұл әке шаңырағында қалуы тиіс еді, сондықтан мақал көбіне ондай ұлы жоқ не ұлы алысқа кеткен үйдің жағдайын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне жасы келген ата-ана балалары өсіп, әр жаққа тарап кеткенде, жартылай әзілмен, жартылай мұңмен айтады. Кейде балаларына ескерту ретінде: тым ұзақ хабарласпай кеттіңдер деген ишарамен айтылады. Жастардың өз жолын табуын айыптау үшін емес, сағынышты білдіру үшін қолданылады. Мысалы, қыстауда отырған әже қонаққа келген көршісіне: «Ұл кетті жайына, қыз кетті байына — енді шал екеуміз ғана қалдық», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда той өтіп, қызы ұзатылып, ұлы қалаға жұмысқа кеткен соң, әке бос қалған үйде шай ішіп отырып, күрсініп мақалды айтты.
— Мейрамда жиналған балалар мен немерелер кетерде, ата есік алдында тұрып, күліп, бәрің өз жолыңа тарадыңдар деп, мақалды айтып шығарып салды.