Ұлың үйленсе - ырысың,
Қызың орын тапса - өрісің.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ата-ана үшін баланың ер жетіп, өз орнын табуы үлкен қуаныш пен береке екенін білдіреді. Ұл үйленсе, шаңыраққа жаңа ырыс кіріп, әулет жалғасады. Қыз тұрмыс құрып, лайықты жерін тапса, ата-ананың да көңілі орнығып, өмірі кеңейгендей болады. Астарлы мағынасы — бала бақыты ата-ана бақытымен тығыз байланысты, ұрпақтың дұрыс жол табуы отбасына құт әкеледі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы ырыс — тек материалдық байлық емес, береке, тыныштық, қуаныш, өсіп-өркендеу деген ұғым. Өріс сөзі қыздың “орын табуы”, яғни жақсы ортаға, жаңа отбасына, лайықты өмірге қадам басуын бейнелейді. Қазақ ұғымында өріс — малдың жайылатын кеңістігі сияқты, адамның да өмірі кеңіп, жаңа мүмкіндіктерге жол ашылатынын аңғартады. Ұлдың үйленуі де, қыздың тұрмысқа шығуы да әулеттің жалғасуы мен тіршіліктің жаңаруын білдіретін маңызды белес.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал баласының жоғары оқу бітіріп, жұмысқа тұруын, отбасын құрып, өз жауапкершілігін алуы сияқты сәттерде айтылады. Мысалы, ұлы үйленіп, өз шаңырағын көтергенде ата-ана: “Ұлың үйленсе — ырысың” деп, қуанышын білдіреді. Бұл сөз баланың дербестенуі ата-ана үшін де рухани байлық екенін еске салады.
Qyzyń oryn tapsa - órisiń.