Үйде кісі көп болса, далада кісі тимейді.
«Үйде кісі көп болса, далада кісі тимейді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үйде адам көп болса, яғни отбасы, ағайын үлкен әрі тату болса, сыртта жүрген адамға ешкім тиісе алмайды. «Далада» — үйден тыс жерде, жолда, жұрт арасында. Мақал адамның қауіпсіздігі мен беделі оның артындағы отбасынан, туыстарынан бастау алатынын айтады: тиіссе, артынан сұрау салатын жұрты бар адамға жаман ниетті кісі жоламайды. Екінші бір мағынасы — ішкі бірлік сыртқы қауіпті тоқтатады.
Образдар мен теңеулер
Мақал «үй» мен «дала» деген екі кеңістікті қарсы қояды. Киіз үй — қорған, жылы ұя, ал дала — кең, ашық, қауіп-қатері бар жер. Үйдегі көп кісі көрінбесе де, далада жүрген адамның жанында жүргендей: жұрт оның кімнің баласы, кімнің інісі екенін біледі. Жолаушыдан «кімнің баласысың?» деп сұрайтын салт та осыдан. «Кісі» сөзінің қайталануы ойды айқындайды: үйдегі кісі — сыртқы кісіден қалқан.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мұны үлкен әрі тату отбасының артықшылығын айтқанда, ағайын-туысқа сүйену керек дегенде қолданады. Мысалы, қалаға оқуға аттанған балаға әжесі: «Алаңдама, үйде кісі көп болса, далада кісі тимейді, қиналсаң бізге хабарлас». Интонациясы жылы сенім. Біреуді туыстарымен қорқыту үшін айтылса, дөрекі естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдан қалаға оқуға кеткен қызына әкесі туыстарының телефондарын беріп, жалғыз емессің деп сендіреді.
— Базарда жас сатушы жігітке тиіскен бұзақылар оның ағалары келгенде бірден тарап кетеді.
— Көкпарда бір шабандозды әдейі қағып кеткенде, оның ағайыны жиналып, төрешіден әділдік талап етеді.