Ұялмаған ұялтады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Ұялмаған ұялтады» деген мақал адамның ар-ұяты мен әдептілігін таразылайды. Тура мағынасында, ұялмайтын, бетсіз адам өз қылығымен басқаны қысыңқы күйге түсіреді, ыңғайсыз жағдайға қалдырады. Астарлы мағынасы — ұяттан, жөнсіздіктен айырылған кісі өз әрекетімен елді мезі етеді, кейде тіпті өзінен артық көргендердің де намысына тиеді. Халық мұнда ұятты адамның өзін тежейтін ішкі өлшемі деп түсіндіреді. Ұяты жоқ жанға шек те, тежем де аз болады.
Образдар мен теңеулер
Мақалда «ұялмаған» сөзі әдептен аттап, ештеңеден қысылмайтын адамды бейнелейді. Ал «ұялтады» дегені — сол адамның сөзі не ісі өзгеге салмақ салып, қынжылтуы, ыңғайсыздық тудыруы. Яғни мұнда ұяттың өзі көрінбейтін, бірақ адам мінезін түзеп тұратын күш ретінде алынған. Қазақ ұятты кісінің көркі, тәртіптің өзегі деп таниды.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де орынсыз қылық, әдепсіз сөз, арсыз талап көргенде айтылады. Мысалы, біреу кезексіз өтіп, еш қысылмай өз пайдасын ғана ойласа, айналасындағылар: «Ұялмаған ұялтады» деп оның бетсіздігін сынайды. Бұл сөз адамдарды сыпайылыққа, өзгені сыйлауға шақырады.