Көз көрсе жүз ұялады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Көз көрсе, жүз ұялады деген мақал адамның бетпе-бет келгенде жауапкершілігі артып, ар-ұяты оянатынын білдіреді. Тура мағынасында біреуді көзбен көргенде бет қызарып, ұялу сезімі пайда болады. Астарлы мағынасында адам сырттай айтқан сөзін, берген уәдесін немесе істеген ісін қарсы алдында тұрғанда көбірек ойлап, ұяңдық арқылы өзін тежейді. Бұл — кісілік, әдеп және ар сақтаудың белгісі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "көз" — тікелей кездесуді, жақын қарым-қатынасты, ал "жүз" — адамның бет-бейнесін, намысын, абыройын білдіретін образ. "Ұялу" сөзі жаман мағынада емес, керісінше адамды тәртіпке шақыратын ішкі тежегіш ретінде берілген. Қазақ танымында бетке қарау, жүзбе-жүз сөйлесу — шындықты жасыра алмайтын сәт, сондықтан бұл сөз тіркесі адамның ішкі мәдениетін ашады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әлеуметтік желіде немесе жұмыста біреуді сыртынан сынап, ал бетпе-бет келгенде үндемей қалатын жағдайларға дәл келеді. Мысалы, қызметкер басшысын сыртынан жамандап жүрсе де, жиналыста жүздескенде өз қатесін түсініп, сөзіне ие болады. Яғни, адамды тікелей қарым-қатынас шынайылыққа, сыпайылыққа және жауапкершілікке тәрбиелейді.