Тату болсаң, балдай бол,
Ащы болсаң, тұздай бол.

Негізгі мағынасы

Тату болсаң, балдай тәтті, жағымды бол; ал ащы, қатал болуға тура келсе, тұздай бол — тұз ащы болса да, керек, пайдалы, тағамға дәм береді. Мақал адамның мінезі қандай болса да, ол шынайы әрі пайдалы болсын дейді. Жақсылықты шын жүректен, ал қаталдықты орынды, өлшеммен көрсету керек. Тұз сияқты ащы сөз де адамды түзейді, бірақ артық тұз асты бүлдіретіні сияқты, қаталдықтың да өлшемі бар. Жарты-жартылай, екіжүзді болма деген ой да аңғарылады.

Образдар мен теңеулер

Бал мен тұз — дастарқанның екі қарама-қарсы дәмі. Бал — тәттілік, жылылық, ықылас; тұз — ащылық, бірақ сонымен бірге тағамның негізі, онсыз ас дәмсіз. «Ащы» сөзі қазақ тілінде тек бұрыштың ащысын емес, тұзды, ащы суды да білдіреді, сондықтан тұзбен үйлеседі. Мақал екі жолдан тұрады, әрқайсысы «… болсаң, … бол» деген бір құрылыммен беріледі. Бұл қатарластық екі мінезді тең салмақта көрсетеді: тәттілік те, ащылық та орынды болса, игілік.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жастарға мінездің шынайылығын үйреткенде айтады: жақсылық жасасаң, шын ниетпен жаса, сын айтсаң, пайдалы, орынды айт. Сондай-ақ біреу ащы, бірақ әділ сын айтқанда, оны ақтап, «тұздай екен» деп бағалау үшін келтіріледі. Үні ақылгөй. Мысалы, қатал, бірақ әділ ұстазы туралы: «Ол тұздай ащы, бірақ онсыз біз ештеңе үйренбес едік. Тату болсаң, балдай бол, ащы болсаң, тұздай бол».

Қолданылу жағдаяттары

— Жаттығуда қатал бапкердің ескертуіне ренжіген ұлына әкесі мақалды айтып, орынды сынның пайдасын түсіндіреді.
— Енесі жаңа түскен келінге көршілермен тату болып, бірақ дауда әділін айтуды үйретіп, мақалды айтады.