Таста тамыр жоқ,
Тасбақада бауыр жоқ,
Суда қаймақ жоқ.

Негізгі мағынасы

Тастан тамыр шықпайды, тасбақаның бауыры жоқ, судан қаймақ алынбайды: әр нәрседен табиғатында жоқ қасиетті күтудің керегі жоқ. Мақал көбіне адам мінезіне қарата айтылады: тас жүрек, мейірімсіз, туысқа бүйрегі бұрмайтын адамнан жылылық та, қамқорлық та шықпайды; құр нәрседен пайда күту — суды пісіріп, қаймақ күткенмен бірдей. Үш бейне бірін-бірі толықтырып, үміт артуға болмайтын нәрселер тізбегін құрайды.

Образдар мен теңеулер

Үш бейненің әрқайсысы дала тұрмысынан алынған. Тас — қатты, құнарсыз, оған өсімдік тамыр жая алмайды. Тасбақаның бауыр жағы да қатты сауытпен жабылған; ал «бауыр» қазақ тілінде әрі іш, әрі туысқа деген мейір: «бауырым» деп жақынын айтады, «бауыры жоқ» дегені — мейірімсіз, жаны ашымайтын. Сүт піскенде бетіне қаймақ жиналады, ал суды қанша пісірсең де қаймақ шықпайды. Осы үшеуі «жоқ» сөзінің қайталануымен бір ырғаққа бағынады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреуден көмек, жанашырлық күтіп, алдана берген адамға кеңес ретінде айтылады: одан күтпе, ондай қасиет оның бойында жоқ. Кейде мейірімсіз, сараң адамды сынағанда да келтіріледі. Адамды бетінше «тас», «тасбақа» деп кемсіту үшін айту дөрекі көрінеді. Мысал: «Әлгі ағаңнан әлі қарыз сұрап жүрсің бе? Таста тамыр жоқ, тасбақада бауыр жоқ, суда қаймақ жоқ».

Қолданылу жағдаяттары

— Ағайынның бірде-бір тойына келмейтін немере ағасынан тағы шақыру күтіп жүрген анасына қызы осы мақалды айтты.
— Ас үйде сүттің орнына сумен көже пісірген келініне енесі күліп, мақалдың соңғы жолын айтты.
— Тастақ жерге көшет отырғызбақ болған ұлына әкесі алдымен құнарлы топырақ тасу керегін түсіндірді.