Биік таудың басы болмасақ та,
Бауырындағы тасымыз.

Негізгі мағынасы

Биік таудың шыңы болмасақ та, оның бауырында, етегінде жатқан тастармыз — сөйлеуші өзін тауға тиесілі кішкене бөлшек ретінде көрсетеді. Мақал кішіпейілділік пен ортақ іске тиесілілікті айтады: біз ел басқарған атақты адам, көзге түскен көсем болмауымыз мүмкін, бірақ сол үлкен бүтіннің бір бөлігіміз, ел-жұрттың қатарындағы адаммыз. Тау тек шыңнан тұрмайды, оны бауырындағы мыңдаған тас ұстап тұрады. Осыдан екінші реңк шығады: қарапайым адамның да үлесі бар, онсыз үлкен іс тұрмайды.

Образдар мен теңеулер

Тау — қазақ санасында биіктік, беріктік, ұлылықтың белгісі; сүйенішті «тауым» дейді, ұлы адамды «таудай» дейді. Таудың басы — шыңы, бәрінен биік, алыстан көрінетін жері. Бауыры — таудың беткейі мен етегі, адам мен мал жүретін, тасы шашылып жатқан жері. Мақал осы екі бөлікті қарсы қояды: шың — көсем, атақты кісі; бауырдағы тас — қатардағы адам. «Басы» мен «бауыры» сөздерінің адам денесінен алынғаны да мәнді: тау тірі ағза сияқты, оның әр мүшесі бір-бірімен байланысты. Екі жолдың да «б» дыбысынан басталуы ырғақты нығайтады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне өзі туралы немесе өз тобы туралы кішіпейілділікпен айтады: «біз үлкен кісі емеспіз, бірақ қатардан қалмаймыз» деген мағынада. Мақтағанда жауап ретінде де, ортақ іске үлес қосқанын қарапайым түрде жеткізгенде де жарасады. Басқа біреуді «сен шың емессің, тассың» деп кемсіту үшін айтылса, дөрекі естіледі. Мысалы, ауылдың ақсақалы мерейтойда: «Біз ел басқарған жоқпыз, бірақ биік таудың басы болмасақ та, бауырындағы тасымыз» дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы асарда жұрт трактористің еңбегін мақтағанда, ол: «Мен бас емеспін ғой, бауырдағы бір таспын» деп күліп қояды.
— Футбол командасының қақпашысы гол соқпаса да, жеңіске үлес қосқанын жаттықтырушы осы мақалмен атап өтеді.
— Мектеп кешінен кейін бәрі директорға рахмет айтқанда, асхана аспазы: «Біз де сол таудың бауырындағы тасымыз ғой» деп жымияды.