«Тар жол, тайғақ кешу.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тар жол, тайғақ кешу — өтуі қиын тар соқпақ пен аяқ тайғанайтын өзен өткелі. Бұл толық сөйлем емес, бейнелі тіркес түріндегі мақал: ол адам басынан өткен аса қиын, қауіпті, сынақты кезеңді атайды. Мұндай жолда әр қадамды байқап басасың, бір қате құлатуы мүмкін. Тіркес жеке адамның тағдырына да, бүкіл елдің ауыр кезеңіне де қатысты айтылады. Сәкен Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» атты кітабы да осы тіркесті атау етіп алған.
Образдар мен теңеулер
Тар жол — тау шатқалындағы немесе жартас бойындағы бір ғана адам не ат өтетін соқпақ; мұнда бұрылуға, біреуді озуға орын жоқ. Кешу — өзеннің кешіп өтетін жері, ал тайғақ кешу — түбі тасты, балдырлы, аяқ тұрмайтын өткел. Екі бейне екі түрлі қатерді қосады: бірінде құлап кету, бірінде ағып кету. Екі тіркестің бір ырғақпен қатар тұруы, «тар — тайғақ» деген т дыбысының қайталануы оны жатқа айтылатын тұрақты тіркеске айналдырған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Тіркес өмірдегі ауыр кезеңді сипаттағанда, әсіресе өткенді еске алғанда, байсалды үнмен айтылады: соғыс жылдары, жоқшылық, ауру, көшу-қону. Әзілге сирек қолданылады. Ұсақ қиындық туралы айтсаң, асыра сілтеу болып көрінеді. Мысалы, тоқсаныншы жылдардағы ауыл тұрмысын еске алған әке балаларына: «Ол кез біз үшін тар жол, тайғақ кешу болды», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыр отадан кейін қайта жүре бастаған әженің қасындағы немересі оның емделу жолын тар жол, тайғақ кешу деп атайды, әже күліп құптайды.
— Жайлауға мал айдап бара жатқан шопандар жартас бойындағы тар соқпақтан өтіп, тасқынды өзенді кешкенде, біреуі осы тіркесті айтады.