Тар есік, тар босаға.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — үйдің есігі мен босағасы тар, яғни кіріп-шығуға қолайсыз дегенді білдіреді. Астарлы мағынасы — тұрмыс-тіршіліктің тарлығы, мүмкіндіктің шектеулілігі, қысылтаяң жағдайды меңзейді. Кейде адамға да, ортаға да сыйым аз, кеңдік жоқ деген ойды білдіреді. Мұндайда кең пейіл, сабыр, икем қажет екенін аңғартады.
Образдар мен теңеулер
«Есік» пен «босаға» — үйдің кірер жері, өмірге не жағдайға кірігу нүктесі ретінде алынған. «Тар» сөзі тек көлемді емес, қиындықты, таршылықты, қысымды да бейнелейді. Қазақ ұғымында босаға — киелі орын, отбасы мен үйдің шегі. Сондықтан «тар босаға» деген тіркес берекесі кем, жағдайы ауыр, тынысы тар ортаны суреттейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал шағын мүмкіндік, орын немесе жағдай туралы айтарда қолданылады. Мысалы, бір пәтерде бірнеше адам бірге тұрып, әркімге жеке кеңістік жетпей жатса, «тар есік, тар босаға екен» деп айтуға болады. Яғни, бұл тіркес адамды шағымдануға емес, тар жағдайда да сабыр сақтап, амал табуға шақырады.