Арба сынса - отын,
Өгіз өлсе - етің.

Негізгі мағынасы

Арба сынса, ағашы отынға жарайды; өгіз өлсе, еті азыққа жарайды. Мақал шығынның өзінен де пайда табуға болатынын, ештеңе мүлде босқа кетпейтінін айтады. Көбіне басу, жұбату ретінде айтылады: болған іске күйінбе, қолда барды кәдеге жарат. Сонымен бірге мысқыл реңкі де бар: шығынға селт етпейтін, бәріне бәрібір пайдасы бар деп қарайтын салғырт адамды да осылай сипаттайды.

Образдар мен теңеулер

Арба мен өгіз — егінші мен тасымалшының негізгі көлігі. Өгізге жегілген арба ағаштан жасалған, сынса, жөндеу қиын, бірақ ағашы ошаққа жағылады. Өгіздің өлімі — үлкен шығын, бірақ еті отбасыны асырайды. Мақалдың екі бөлігі де бірдей: шығын — одан шығатын пайда. Қысқа, сызықшамен бөлінген құрылым тез айтылатын тұрмыстық даналықты береді, «отын — етің» сөздерінің үндестігі оны жатқа айтуға ыңғайлы етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды шығынға ұшыраған адамды жұбатып, одан қалған пайданы көрсету үшін айтады. Кейде өзі туралы әзілмен айтады: бұзылған затты басқа іске пайдаланғанда. Шығынға немқұрайды, ұқыпсыз адамға мысқылмен де айтылады. Ауыр, орны толмас шығын кезінде, әсіресе қазалы үйде айту мүлде орынсыз. Мысалы, сынған орындықтан сөре құрастырған әкесіне қызы: «Арба сынса — отын, өгіз өлсе — етің деген осы», — деп күледі.

Қолданылу жағдаяттары

— Бұршақ ұрып, алманың жартысы түсіп қалғанда, бағбанның әйелі түскен алмалардан тосап қайнатуды ұсынып, күйеуін осы мақалмен жұбатады.
— Ескі көлігі жүрмей қалған көрші оны бөлшектеп сатып, жаңа көлікке ақша жинайды. Ауыл адамдары мақалды айтып, оның ептілігін мақтайды.