«Сәулесі жоқ адамның бәрі соқыр.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Көзі көріп тұрса да, көкірегінде сәулесі жоқ адам соқырмен бірдей. Мұндағы сәуле — ақыл-ойдың жарығы, білім, ішкі түйсік, жақсы мен жаманды айыра білу қабілеті. Мақал соқырлықтың екі түрін ажыратады: көз соқырлығы мен көңіл соқырлығы, және екіншісін ауырырақ санайды. Білімсіз, ойланбайтын, айналасындағыны түсінбейтін адам күннің көзінде де адасып жүреді. Мақал көзі көрмейтін жандарды кемітпейді, керісінше, нағыз соқырлық ойдың қараңғылығы екенін айтады.
Образдар мен теңеулер
Сәуле — күн мен оттан шыққан жарық, түнде жол көрсететін нұр. Қазақ тілінде «көкірегінде сәулесі бар» деп зерек, ойлы адамды, «көкірек көзі ашық» деп түсінігі мол кісіні айтады. Мақал осы бейнені пайдаланып, жарықты көзге емес, кеудеге орналастырады. Соқыр сөзі мұнда ауру атауы емес, ауыспалы мағынада — түсінбейтін, байқамайтын. «Бәрі» сөзі тұжырымды кесімді етеді: сәулесі жоқтың бірде-бірі шынында көрмейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды білімге, оқуға шақырғанда, надандықты сынағанда айтады. Ұстаздар оқушыларға кітаптың, ойланудың маңызын түсіндіруде қолданады. Нақты бір адамға «сен соқырсың» деген мәнде қаратып айтса, қорлау болып естіледі, ал көзі көрмейтін кісінің қасында айту мүлде орынсыз. Мысалы: «Ойланбай сенген адамды алдау оңай. Сәулесі жоқ адамның бәрі соқыр деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдық кітапханада кітапханашы кітап ұстамайтын жасөспірімдерге көкірек сәулесі туралы әңгіме айтып, оларды оқуға шақырады.
— Отбасында әке ұлына алаяқтардың телефон арқылы алдауына ойланбай сеніп қалған таныстарын мысалға келтіреді.
— Мектепте мұғалім физика сабағында жарық сәулесін түсіндіре келе, мақалдағы сәуленің басқа мағынасын айтып береді.