Көзі жоқ, құлағы саудың ақылы толады,
Құлағы жоқ, көзі саудың ақылы солады.

Негізгі мағынасы

Көзі көрмейтін, бірақ құлағы сау адамның ақылы толады, ал құлағы естімейтін, көзі сау адамның ақылы солады. Мақал ақылдың негізгі көзі — естіген сөз, тыңдаған әңгіме деген ескі көзқарасты білдіреді. Ауызша мәдениетте білім мен тәжірибе сөз арқылы, жыр, шешендік, кеңес арқылы берілген, сондықтан естімеген адам сол дүниеден оқшау қалатын. Бүгін есту қабілеті нашар адамдар ым тілі, жазу, оқу арқылы білім алатындықтан, мақалдың тура мағынасы ескірген, ал тыңдаудың қадірі туралы ойы сақталған.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың екі жолы бір-біріне айнадай қарама-қарсы: көз бен құлақ орын ауыстырады, «толады» мен «солады» ұйқасқа түседі. «Солу» — өсімдіктің суы жетпей қурауы; ақыл да сөзбен суарылмаса, солады деген бейне бар. Қазақтың ауыз әдебиеті ғасырлар бойы құлақ арқылы жеткен: жыраулар, ақындар, шешендер сөзбен ұрпақ тәрбиелеген. Сондықтан халық «көп естіген», «құлағына құйған» деген сөздерді жоғары бағалаған, ақылды естумен байланыстырған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды тыңдаудың, үйренудің қадірін айтқанда, «көп көрдім» деп ешкімді тыңдамайтын адамға ескерту ретінде қолдануға болады. Бірақ бұл сөз мүмкіндігі шектеулі адамдарды қозғайды: оны олардың көзінше не олар туралы айту ауыр тиеді, өйткені естімейтін адамның ақылы кем деген ой бүгін дұрыс емес. Мақалды тарихи түсінік ретінде түсіндірген, ал кеңесті «тыңдай біл» деп өз сөзіңмен айтқан жөн. Мысалы: «Бұрын білім құлақ арқылы келген, сондықтан халық тыңдауды осылай бағалаған».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда көзі көрмейтін қария естіген әңгімелерін бүге-шігесіне дейін есте сақтап, жастарға айтып отырады; көршісі мақалды еске алады.
— Мұғалім ауыз әдебиеті сабағында бұл мақалды тарих ретінде талдап, бүгін ым тілі мен жазу естімейтін адамдарға да білім жолын ашқанын айтады.
— Әкесі ешкімді тыңдамай, тек экранға қарап отыратын ұлына әңгіме тыңдаудың да білім екенін мақалмен ескертеді.