Жігіттің ауыры - шомбал,
Ағаштың ауыры - сомбал.

Негізгі мағынасы

Жігіттің ішіндегі ауыры — шомбал, яғни ірі, кесек денелі, мығым кісі; ағаштың ішіндегі ауыры — сомбал, қысқа кесілген жуан бөрене. Ұзын сырықтан гөрі жуан кесек ауыр болатыны сияқты, жігіттің де салмағы бойында емес, сом, тығыз бітімінде. Мақал мұндай жігітті сынамайды: ол бөренедей берік, нық, оңайлықпен шайқалмайтын адам. Адамға айтылған «ауыр» сөзі «салмақты, байсалды» деген оң мәнді де береді. Кейде мақалды ірі, бірақ қимылы баяу кісіге әзілдеп те айтады, бірақ бұл негізгі мағына емес.

Образдар мен теңеулер

Шомбал — ірі, кесек, зор денелі; сомбал — қысқа кесілген жуан бөрене. Екі сөз бір-ақ дыбыспен ажырайды, «ш» мен «с», мақалдың бүкіл күші осы ұйқаста: адам мен ағаш бір өлшеммен өлшенеді. Ағашы тапшы далада жуан бөренені арбаға тиеу, түйеге артып тасу ауыр жұмыс еді, сомбалды бір адам әрең көтереді. Ағаштың ішінде ең ауыры да осы: ұзын сырықтан гөрі жуан кесек салмақты. Сол сияқты жігіттің де «ауыры» — сидиған ұзын емес, жауырыны кең, кесек бітімді кісі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды денесі ірі, мығым жігітті мақтағанда, оның күші мен салмағына сүйсінгенде айтады: күресте, ауыр жұмыста, ағаш-тас тасығанда. Интонациясы — тамсану, кейде жылы әзіл. Ірі денелі, бірақ қимылы баяу кісіні қағытқанда да естіледі, алайда адамның толықтығын келемеждеу үшін айту бүгін орынсыз. Мысалы: «Анау балуанды көрдің бе? Жігіттің ауыры — шомбал, ағаштың ауыры — сомбал деген осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл тойындағы күресте бойы аласа, бірақ кесек денелі жігіт ұзын қарсыласын жерге жапсырғанда, ақсақал мақалды айтып сүйсінді.
— Қора салғанда жуан бөренені жалғыз иығына салып әкелген жиенін көріп, нағашы ағасы мақалды айтып, арқасынан қақты.
— Көшкенде ауыр жүкке жоламай, шетте тұрған ірі денелі інісіне ағасы мақалды әзілдеп айтып, қолына арқан ұстатты.