Жетең жаман болмаса,
Жете жарлы болмассың.

Негізгі мағынасы

Жетең жаман болмаса, яғни ақыл-есің, ұғымың, тәрбиең түзу болса, түбегейлі жарлы болмайсың. Мақал кедейлік пен байлықтың бір себебін адамның өзінен іздейді: есті, ұқыпты, өнегелі адам уақытша мұқтаждыққа ұшыраса да, мүлде жоқшылыққа батып кетпейді, жолын тауып, қайта тұрады. Ал жетесіз, ойсыз адам қолына түскенін де ұстай алмайды. Мақал кедейді кінәлау үшін емес, адамның өз қолындағы күшін еске салу үшін айтылады.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың сыры — «жете» сөзінің екі мағынасында. Бірінші жолда «жете» — ақыл-ес, ұғым, тәрбие; бұл мағына «жетесіз» сөзінен анық көрінеді: жетесіз адам — тәрбиесі, түсінігі жоқ кісі. Екінші жолда «жете» — «әбден, түбегейлі» деген үстеу: жете білу, жете түсіну. «Жете жарлы» — мүлде, түп-түгел кедей. Бір сөзді екі мағынада ойнату қазақ мақалдарына тән тәсіл, ол тыңдаушыны ойландырып, сөзді есте ұзақ сақтатады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды қиындыққа ұшыраған, бірақ еңбекқор, есті адамды жұбату үшін айтады: «уайымдама, басың істейді, бәрі орнына келеді». Сондай-ақ ұрпаққа тәрбиенің, ақылдың маңызын айтқанда қолданады. Кедейлікті тек ақылсыздықтан көріп, мұқтаж кісіні кінәлау үшін айту орынсыз, ол қатыгездік болып естіледі. Мысалы: «Жұмысыңнан айырылдың, бірақ қолыңнан іс келеді. Жетең жаман болмаса, жете жарлы болмайсың».

Қолданылу жағдаяттары

— Өрттен үйі күйген көршісіне ауыл ақсақалы көмек әкеліп, оның ұқыпты, еңбекқор екенін айтып, мақалмен жұбатады.
— Анасы жатақханаға аттанған қызына ақшаны үнемдеп, ақылмен жұмсауды тапсырып, мақалды айтады.
— Мал бағып жүрген жас фермер алғашқы жылы шығынға батқанда, әкесі оны мақалмен жігерлендіреді.