Әкенің баласы болма,
Адамның баласы бол.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның тек өз әкесінің ғана қамын ойлайтын тар шеңберде қалмай, бүкіл жұртқа ортақ, әділ, пайдалы азамат болуын үндейді. Тура мағынасында «әкеңнің баласы» — бір әулеттің өкілі, ал «адамның баласы» — адамзатқа қызмет ететін, кең пейілді, көпке жақын жан. Астарлы мағынасы: өз басының, өз руының ғана емес, жалпы адамгершіліктің, әділдіктің, мейірімнің жолын ұста.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «әке» — жеке мүдде мен тұйықтықтың, ал «адам» — кең дүниенің, ортақ жауапкершіліктің бейнесі. «Баласы болу» тіркесі тек тектен тарауды емес, сол кісінің мінезін, бағытын, ұстанымын жалғауды білдіреді. Сондықтан мақал адамды тек туыстықпен шектелмей, биік мінезге, кең санаға шақырады.
Қазіргі өмірде
Бүгін бұл сөзді қызметте, оқу орнында, қоғамда әділ болу керек деген оймен қолданамыз. Мысалы, бір адам танысын ғана көтермелемей, еңбегі бар өзге адамдарды да бағаласа, оны «адамның баласы болып жүр» деп мақтауға болады. Мұндай ұстаным қоғамда сенім мен сыйластықты арттырады.
Adamnyń balasy bol.