Құл жиналып бас болмас,
Құм жиналып тас болмас.

Негізгі мағынасы

Құлдар жиналғанымен бас, яғни басшы бола алмайды, құм жиналғанымен тас бола алмайды дейді. Ескі қоғамда құл — еркі жоқ, біреуге тәуелді адам; мұндай адамдардың көпшілігінен ел бастайтын, өз бетімен шешім қабылдайтын бас шықпайды деп есептелген. Мақал сапаның санмен келмейтінін айтады: әлсіз, бытыраңқы нәрселерді қанша үйсең де, олар берік бүтінге айналмайды. Бұл таптық қоғамның көзқарасы, бүгін тура мағынасында айту адамды қорлау болып естіледі; сондықтан оны көбіне тәуелді мінез туралы сөз ретінде ұғады.

Образдар мен теңеулер

Құм — бір-біріне жабыспайтын ұсақ түйірлер, жел соқса шашылып кетеді. Тас — берік, бүтін, қатты. Құмды қанша үйсең де, ол тасқа айналмайды. Осы табиғи көрініс бірінші жолдағы ойды дәлелдейтін айқын теңеу ретінде алынған. «Құл» мен «құм», «бас» пен «тас» — ұйқасқан қос жұп, әрқайсысы бір дыбыспен ажырайды. Бас мұнда басшы, ел бастаушы мағынасында.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақал көбіне тәуелді, өз бетімен шешім қабылдай алмайтын адамдар тобын сынағанда немесе сапасыз нәрсені көбейтумен іс бітпейтінін айтқанда қолданылады. Нақты бір адамды құл деп атау өте дөрекі, тура мағынасында айту орынсыз. Тарих сабағында әлеуметтік құрылымды түсіндіргенде мысал болады. Мысалы: «Әлсіз ойыншыларды көбейткенмен команда күшеймейді, құм жиналып тас болмас».

Қолданылу жағдаяттары

— Тарих сабағында мұғалім ескі қазақ қоғамындағы таптар туралы айтып, оқушыларға бұл мақалдың сол заман көзқарасын көрсететінін түсіндіреді.
— Ауылдағы шаруа көп арзан құрал сатып алып, бәрі бірден сынғанда, ағасы «Құм жиналып тас болмас» деп күледі.