Құм төбе болмас,
Күйеу бала ұл болмас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: құм көп болса да, одан биік, орнықты төбе шықпайды; сол сияқты күйеу бала өз жұртының туған ұлы болып кетпейді. Астарлы мағынасы — қай адам да өз тегін, өз орнын, өз ортасын толық алмастыра алмайды. Туыстық байланыста шекара бар, оны біліп, әркімнің орнын құрметтеу керек. Қазақ мұнда құдалықтың қадірін жоққа шығармайды, бірақ күйеу баланың өз елінен келген бөтен жұрттың азаматы екенін еске салады.
Образдар мен теңеулер
«Құм төбе болмас» дегендегі құм — бытыраңқы, орнықсыз нәрсені, ал төбе — биіктік пен тұтастықты білдіреді. Яғни шашыраған нәрседен берік құрылым шықпайды. «Күйеу бала ұл болмас» дегені — күйеу бала құрметті, сыйлы адам болғанымен, туған ұлдың орнын баса алмайды деген ой. Бұл жерде «ұл» — қан жақын, ата-тек жалғастығы бар адам.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал отбасылық қарым-қатынаста, әсіресе құда-жекжат арасындағы орынды сақтауда қолданылады. Мысалы, бір үйдің шаруасына күйеу бала көп араласып, «мен де осы әулеттің ұлымын» деп шектен тыс талап қойса, үлкендер осы мақалмен сабырға шақырады. Ол сыйластықты сақтай отырып, әркімнің өз шеңберін білу қажеттігін үйретеді.
Kúıeý bala ul bolmas.