Өз балаң өзекке тепсең де кетпейді,
Кісі баласы кісендесең де тұрмайды.
«Өз балаң өзекке тепсең де кетпейді, Кісі баласы кісендесең …» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Өз балаңды ашуланып шетке қақсаң да, ол сені тастап кетпейді, бәрібір қайтып оралады. Бөтен адамның баласын кісендеп байласаң да, ұстап тұра алмайсың — ол өз үйіне, өз туысына тартады. Мақал қан туыстықтың күшін айтады: өз жақының ренжісе де жаны сенімен бір, бөтен адамға қанша жақсылық жасасаң да, түбінде өз жөнін табады. Кейде бұл сөз туған-туыс, жерлес туралы да айтылады: өз адамың өкпелесе де кетпейді.
Образдар мен теңеулер
«Өзекке тебу» — жатсынып шетке қағу, қуып жіберу; өзек деп сай, жыраны айтады, тіркесте «тым әрі қуу» деген қатаң мән бар. Кісен — жылқының аяғына салынатын құлыпты темір тұсау: оны ұрыдан, қашып кетуден сақтау үшін салған. Мақалда екі күшті әрекет қатар тұр: бірі итеріп жібереді, бірі зорлап ұстайды, бірақ нәтиже күткеннен керісінше шығады. «Кетпейді — тұрмайды» деген жұп та қарама-қарсылықты күшейтеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне өкпе-реніштен кейін ата-ана мен бала, туыстар татуласқанда жылы айтылады. Бөтен адамға сеніп, туысын ұмытқан кісіге ескерту ретінде де қолданылады. Асырап алған баласы бар отбасының көзінше айту — ауыр қате, ол адамдарды жаралайды. Мысалы: «Ұрысып қалсаң да, ертең өзі келеді, өз балаң өзекке тепсең де кетпейді».
Қолданылу жағдаяттары
— Әкесімен ренжісіп, қалаға кетіп қалған ұл бір аптадан кейін ауылға оралып, шөп шабуға кіріскенде, анасы мақалды айтып жымияды.
— Жылдар бойы шаруасында жалданып жұмыс істеген жігіт көп ақы төлейтін басқа жерге ауысқанда, шаруа иесі мақалдың екінші жолын айтып күрсінеді.
Kisi balasy kisendeseń de turmaıdy.