Оттай орақшы, жаудай қарақшы.
«Оттай орақшы, жаудай қарақшы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақал еңбек адамының бейнесін өте өткір салыстыру арқылы береді. «Оттай орақшы» дегені — ширақ, алымды, ісіне мығым, қолы оттай жылдам адам. Ол жұмысты тез де тиянақты атқаратын, еңбекте епті жанды білдіреді. Ал «жаудай қарақшы» тіркесі керісінше, зорлықшыл, пайдасын ғана ойлайтын, біреудің несібесіне көз сүзетін адамды меңзейді. Астарлы мағынасы: адам мінезінде екі түрлі бағыт бар, бірі — маңдай термен еңбек ету, екіншісі — адалдықтан тайып, өзгенің ақысын жеу. Мақал осындай теріс қылықтан сақтандырып, еңбектің қадірін ұқтырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «от» — жылдамдықтың, қайраттың, қызу қимылдың белгісі. «Орақ» — егін оратын еңбек құралы, яғни бейнет пен табыстың символы. Ал «жау» мен «қарақшы» — қауіп, қастық, тонау, адалдыққа қарсы күштің көрінісі. Екі образды қатар қою арқылы халық еңбекқорлық пен арамдықты қарама-қарсы қояды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал жұмыста өте пысық, бірақ кейде өз пайдасын ғана күйттейтін адамға қатысты айтылады. Мысалы, бір қызметкер тапсырманы жылдам орындайды, бірақ әр істен жеке пайда іздеп, әріптесінің еңбегін өз атына жазып алса, оған осы мақал сай келеді. Ол адал еңбек пен арам пиғылды айқын ажыратады.