Өткен күн - ұшқан құс,
Шақырсаң да келмейді.
«Өткен күн - ұшқан құс, Шақырсаң да келмейді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Өткен күн қолдан ұшып кеткен құс сияқты: қанша шақырсаң да, қайтып оралмайды. Мақал уақыттың қайтарымсыздығын айтады, жіберіп алған мүмкіндікке өкініп отырудың пайдасы жоқ екенін еске салады. Оның екінші қыры — бүгінгі күннің қадірін білу: құс әлі қолыңда тұрғанда, оны жоғалтпа. Жастық шақ, жақын адаммен бірге өткен уақыт, айтылмай қалған жылы сөз — бәрі осы ұшқан құс сияқты.
Образдар мен теңеулер
Құс — қазақ сөзінде еркіндік пен өткіншіліктің бейнесі. Саятшылық тұрмысын білген адам қолдан ұшып кеткен құсты қайтару оңай емес екенін біледі: баулыған құс та кейде қолға оралмай кетеді. Мақал осы тәжірибеге сүйенеді. «Шақырсаң да келмейді» тіркесі құсты атап, қолын көтеріп шақырған адамның суретін көз алдыңа әкеледі. Осылайша көзге көрінбейтін уақыт тірі суретке айналады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреу өткен күндерге, жіберілген мүмкіндікке өкінгенде немесе бүгінгі сәтті бос өткізіп жатқанда айтылады. Сарыны — мұңды, ойлы, кейде ескерту. Мысалы, атасы немересіне: «Әжеңнің қасына жиі бар, өткен күн — ұшқан құс, шақырсаң да келмейді». Жастығын сағынған қарттың өз-өзіне айтқан сөзі ретінде де естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Бала кезгі достарымен кездескен қариялар бірге асық ойнаған күндерін еске алып, осы мақалды айтып күрсінді.
— Байқауға құжатын уақытында тапсырмаған қызына әкесі енді өкінудің пайдасы жоқ екенін, келесі жолы ұқыпты болуды айтты.
Shaqyrsań da kelmeıdi.