Өткел өтсең, бұрын өт,
Артта қалсаң, жол тайғақ.

Негізгі мағынасы

Өзеннің өткелінен өтетін болсаң, алдымен өт: көп мал мен адам өткен соң жағалау ойылып, батпаққа айналады, жол тайғақ болады. Мақал кешікпеуге, мүмкіндікті бірінші болып пайдалануға шақырады. Артта қалған адамға жағдайдың ең нашары қалады: тапталған жол, бос қалған жайылым, бөлініп болған олжа. Ауыспалы мағынада әр істі уақытында бастау, басқаның соңында сүйретілмеу туралы.

Образдар мен теңеулер

Өткел — өзеннің таяз, кешіп өтуге болатын жері. Көш кезінде жүздеген мал мен түйе бір өткелден өткен, сондықтан соңғылар ойылған, лайланған, тайғанақ жерге тап болған. Жүкті түйенің тайып жығылуы, арбаның батып қалуы — көшпелі тұрмыстағы нақты қауіп. «Бұрын» мен «артта» сөздерінің қарама-қарсылығы мақалдың өзегі. Бірінші жол — кеңес, екінші жол — оның себебі: қысқа әрі нақты дала ақылы.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды кешігіп, кейінге шегере беретін адамға ескерту ретінде айтады: құжатты мерзімінен бұрын тапсыр, тіркелуге ерте бар. Көбіне үлкендер жастарға, ата-ана балаға айтады. Біреудің алдын орап, итеріп өтуді ақтау үшін айтылмайды, бұл уақытты жоғалтпау туралы. Мысалы, егін жинау басталғанда әкесі ұлына: «Өткел өтсең, бұрын өт, күзгі жаңбыр түспей тұрып, бидайды жинап ал», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Базарға таңертең ерте барған шаруа ең жақсы орынды алады, ал кешіккендер шетте қалады. Бірге барған көршісіне ол осы мақалды айтады.
— Көктемде өзен тасығанша малды арғы бетке өткізіп алуға асыққан шопаннан баласы себебін сұрағанда, әкесі мақалмен түсіндіреді.