Жол білмеген адастырады,
Жөн білмеген шатастырады.

Негізгі мағынасы

Жол білмейтін адам жол бастаса, соңындағыларды адастырады; жөн білмейтін адам іс басқарса, бәрін шатастырады. Мақалдың салмағы «адастырады», «шатастырады» етістіктерінде: сөз тек өзі адасқан туралы емес, басқаны да адастыратын туралы. Білмейтін іске басшы болу, жөн-жосықты білмей ақыл айту өзгеге зиян келтіреді. Сондықтан жолбасшы мен ақылшыны таңдауда сақ болу керегі аңғарылады.

Образдар мен теңеулер

Далада жолбасшы — керуеннің, көштің жанын ұстаған адам, ол жұлдызға, жел бағытына, жер бедеріне қарап жол тапқан. Оның қатесі бүкіл елді шөлге апарып тастауы мүмкін. Жөн — жол сөзімен түбірлес, «жөн-жоба», «жөн сілтеу» дегенде дұрыс тәртіп, салт, тәсіл деген мағына береді. Екі жолдағы «жол — жөн», «адастыру — шатастыру» қатары кеңістіктегі адасудан істегі, сөздегі адасуға ауысады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды білмейтін ісіне араласып, ақыл айтып жүрген адамға сын ретінде немесе басшы таңдағанда сақтық ретінде айтады. Өзі білмейтін іске басқаны бастамауға тиіс екенін мойындап, адам өзі де айтады. Жаңадан үйреніп жатқан адамды мұқату үшін айтылмайды. Мысалы, тойды жүргізуге салт-жораны білмейтін асаба шақырылғанда, ақсақал: «Жол білмеген адастырады, жөн білмеген шатастырады», — деп ескертеді.

Қолданылу жағдаяттары

— Тауға шыққан топты жолды білемін деген жігіт бастап, бәрін басқа шатқалға апарып тастайды. Қайтарда топтағы ағай осы мақалды айтады.
— Құда түсуге баратын жігіттерге ауыл ақсақалы жөн білетін үлкен кісіні бірге ертіп баруға кеңес береді.