Өткелді саяз деме,
Таяқ салып бойлат.
Ісіңді мақұл деме,
Ағайынға салып ойлат.

Негізгі мағынасы

Жолаушы өзеннің өткелінен өтерде су тайыз көрінсе де, алдымен таяқпен тереңдігін өлшейді: түбінде шұңқыр, қатты ағыс болуы мүмкін. Мақалдың екінші жартысы осы сақтықты адам ісіне көшіреді: өз ісіңді өзің «дұрыс» деп бекітпей, ағайынға, жақындарыңа айтып, бірге ойлас. Сыртынан оңай көрінген нәрсенің астарында қатер жатуы ықтимал, ал өз ісіңе өзің әділ төреші бола алмайсың. Мәні — асықпау, тексеру, кеңесу.

Образдар мен теңеулер

Өткел — өзеннің аттылы-жаяулы кешіп өтуге болатын тайыз жері. Көшпелі ел малын, көшін өткелден өткізгенде, бір қате қадам адамды да, малды да суға кетіруі мүмкін еді. «Бойлату» — судың тереңдігін өлшеу, таяқты түбіне дейін батырып көру. Мақал екі бөліктен құралған, әр бөлікте «деме» мен «бойлат — ойлат» қатар тұр: сырт көзге сенбе, тексер. Су мен іс, таяқ пен ағайын бір-біріне сәйкес келеді: таяқ — судың, ағайын — істің өлшеуіші.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды өзіне тым сенімді, «бәрі оңай» деп асығып жүрген адамға ескерту ретінде айтады. Ата-ана баласына, тәжірибелі шебер шәкіртіне айтса, жарасымды. Үнінде сөгіс жоқ, ақыл бар. Мысалы, біреу ойланбастан несие алмақ болса: «Өткелді саяз деме, таяқ салып бойлат, алдымен шартын түгел оқып шық». Әбден тексерілген, кеңесі біткен іске қайталап айту артық.

Қолданылу жағдаяттары

— Көктемде тасыған өзеннен көлікпен өтпек болған ағасына інісі алдымен жаяу шығып, судың тереңдігін таяқпен өлшеп көруді ұсынды.
— Ұлы той жасаймын деп үлкен қарыз алмақ болғанда, әкесі отбасын жинап: «Ісіңді мақұл деме, ағайынға салып ойлат», — деп кеңесуге шақырды.
— Жас шаруа бүкіл жерін бір дақылға ғана бермек болғанда, көрші ақсақал асықпауға, алдымен тәжірибелілермен сөйлесуге кеңес берді.