Арсызға сәлем - борыш, сөз - қулық.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал арсыз, ұяттан безген адамға сәлем беру де қиын міндетке айналатынын меңзейді. Өйткені ондай кісі әдепті түсінбейді, жақсылықты бағаламайды, сыпайы қатынасты өз пайдасына бұрып жіберуі мүмкін. Ал «сөз — қулық» дегені: арсыз адам сөзді шын ниетпен емес, айламен, алдаумен, өз мақсатына жету үшін пайдаланады. Яғни мақал адамды сөзге де, мінезге де сақ болуға шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «сәлем» — жай амандасу емес, сыйластық пен адамшылықтың белгісі. «Борыш» сөзі оның жауапкершілікке айналғанын көрсетеді: арсызға ізет көрсету оңай емес, кейде ол тіпті міндет сияқты сезіледі. Ал «сөз — қулық» деген тіркес сөздің таза қарым-қатынас құралы емес, айлакер адамның қаруы да болатынын білдіреді. Бұл жерде сөздің сыртқы әдемілігіне емес, ішкі шындығына мән беру керек деген ой бар.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал жалған уәде беріп, адамдарды сөзбен алдайтын кісілерге қатысты айтылады. Мысалы, біреу саған жылы сөйлеп, көмек беремін деп уәде беріп, кейін сөзіне тұрмаса, жұрт «арсызға сәлем — борыш, сөз — қулық» деп ескерту жасайды. Бұл — әр адамның мінезіне қарап, сенімді де, сәлемді де орнымен беру керегін ұқтырады.