Ойынды көтермегеннің басы таз болады.
«Ойынды көтермегеннің басы таз болады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әзілді, ойынды көтере алмай, кез келген қалжыңға ренжитін адамға айтылатын әзіл-қорқыту: ойын көтермесең, басың таз болады. Мұнда шын болжам жоқ, бұл — балалар мен жастар арасында ойын тәртібін сақтайтын қағытпа. Мағынасы: ойынға қосылсаң, оның ережесін де, әзілін де, жеңілісін де көтер, ренжісең, ойынды бұзасың әрі өзің күлкіге қаласың. Бұрынғы ауыл ортасында таз адамға күлу жиі болған, сондықтан жаза ретінде осы бейне таңдалған.
Образдар мен теңеулер
Ойын көтеру — әзілді, қағытпаны, ойындағы жеңілісті ренжімей қабылдау. Таз — бас терісінің ауруы, шашы түсіп, жара шығатын дерт; бұрынғы ауылда бұл ауру кең тараған, тазға бала-шаға күлетін, ертегіде Тазша бала бейнесі де бар. Мақал балалар арасындағы әзіл-қорқытуға ұқсайды: жазасы шын емес, бірақ күлкілі. Болжам күлкілі болғандықтан, ренжіген баланың өзі де жымиып, ойынға қайта оралады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ойын үстінде ұтылып қалып, жылай бастаған не қалжыңға тұтанған балаға үлкендер, достары әзілмен айтады. Сарыны — күлкілі ескерту, ұрыс емес. Ересектер арасында да әзілге ренжіген досқа айтылады. Шын қорлауды көтеруге мәжбүрлеу үшін айту орынсыз, ал шашы жоқ не науқас адамның көзінше айту одан да әдепсіз. Мысалы: «Ойын — ойын, ренжіме: ойынды көтермегеннің басы таз болады».
Қолданылу жағдаяттары
— Көктемде ауыл балалары соқыр теке ойнап жатқанда бір бала ұсталып қалып жылай бастады; ағасы ойынды көтермегеннің басы таз болады деп күлдірді.
— Отбасы кешкі дастарқанда жұмбақ шешісіп отырды; ұтылған кенже қыз ренжіп кетпекші болғанда, әжесі осы мақалды айтып, қайта отырғызды.